Diyabetik Ayak Nedir? Neden Gelişir, Nasıl Önlenir?

Diyabetes mellitus, yaygın kullanımdaki adıyla diyabet veya şeker hastalığı, kandaki glukoz (şeker) seviyesinin normalin üzerine çıkmasıyla seyreden, insülin hormonunun yetersizliği ya da etkisizliği sonucu ortaya çıkan kronik bir metabolik hastalıktır. Kan şekeri seviyelerinin uzun süre yüksek seyretmesi; sinir hasarı, damar tıkanıklıkları veya ayak kemiklerinde şekil bozuklukları gibi çeşitli sorunlara yol açabilir.^{[1], [2]} Bu değişiklikler, ayaklarda kolayca yara açılmasına veya mevcut yaralarda iyileşme bozukluğuna neden olur. Bu tür iyileşmeyen ve kronikleşen yaralar, diyabetik ayak ülseri olarak adlandırılır. Kısaca “diyabetik ayak” diye bilinen bu tablo, diyabetin en ciddi komplikasyonlarından biridir.

Diyabetik ayağın önlenmesi ve tedavisinde hasta ve yakınlarının bilinçlenmesi son derece önemlidir. Yakın tarihli bir çalışma, diyabet hastalarının diyabetik ayak yaralarının doğurabileceği ciddi sonuçlar hakkında yeterli farkındalığa sahip olmadığını göstermiştir.^[3]

Diyabetik Ayağın Önemi

Türkiye’de toplumun yaklaşık %15’i diyabet hastasıdır. Bu oran bizi, Avrupa’nın en yüksek diyabet görülme oranına sahip ülkelerden biri haline getiriyor.^[4] Diyabet hastalarının %5’inde diyabetik ayak ülseri öyküsü bulunurken, yaşam boyu bu komplikasyonun gelişme riski %15 civarındadır.^[5]

Yeni gelişen diyabetik ayak ülserlerinin çoğu (%60-80) zamanla iyileşse de %10-15’inde iyileşme süreci uzamakta ve 6-18 ay içerisinde uzuv kaybına yol açmaktadır. Alt ekstremitede (ayak-bacak bölgesi), herhangi bir travmaya bağlı olmadan gelişen uzuv kayıplarının %40-70’inin nedeni diyabettir.^[6] Diyabetik ayak sebebiyle amputasyon yapılan hastalarda 5 yıllık sağkalım oranı %50-60 civarında bulunmaktadır. Birçok kanser türünden bile daha düşük olan bu oran diyabetik ayak yaralarına ne kadar ciddiyetle yaklaşmak gerektiğini açıkça göstermektedir.^[7]

Online Library

Diyabetik Ayak Neden Gelişir?

Diyabetik ayak yaralarının en önemli nedenlerinden biri diyabetik nöropati, yani sinir hasarıdır. Diyabetik nöropatide motor, duyu ve otonom sinir lifleri etkilenebilir. Sonucunda ise ağrı, basınç, sıcaklık gibi his kayıpları, kas güçsüzlüğü, terlemede azalma gibi koruyucu fonksiyonlarda azalma veya kayıp gelişir. Bu durum deri bütünlüğünün bozulması ve enfeksiyonlar için yatkınlığın artmasına yol açar.^[5]

Bir diğer önemli neden periferik arter hastalığıdır. Eller ve ayaklar gibi organları besleyen damarların daralması veya tıkanıklığını ifade eden bu hastalık, diyabetli hastalarda normale göre 2-8 kat daha sık görülür. Daha erken yaşta başlar, daha hızlı ilerler ve daha ağır seyreder. Ayakta bir yara oluştuğunda yara bölgesine yeteri kadar kan akışı olmaması, dolayısıyla yeterince beslenememesi sebebiyle iyileşme süreci uzar veya gerçekleşmez.^{[5], [8]}

Zamanla bazı hastalarda Charcot nöroartropatisi, çekiç parmak, pençe parmak, halluks valgus gibi ayak deformiteleri gelişebilir. Bu bozukluklar ayak yüzeyindeki basınç dengesini bozarak yeni yara gelişme riskini artırır.

Ayrıca geçirilmiş ayak ülseri, kötü kan şekeri kontrolü, sigara kullanımı, düşük sosyoekonomik düzey, sağlık hizmetlerine yetersiz erişim ve eğitim eksikliği; riski artıran faktörler arasındadır.^[5]

Yara Oluşmaması için Neler Yapılmalı?

Diyabetik ayak yaralarını önlemenin en etkili yolu günlük bakım ve düzenli kontroldür. Yapılması gerekenler kısaca şöyle sıralanabilir:

1. Kan şekeri kontrolü: Hastalar kan şekerlerini düzenli olarak takip etmeli, tıbbi kontrollerini aksatmamalı, önerilen ilaç ve diyet programlarına uymalıdır.
2. Günlük gözlem: Hastalar her gün ayakları ve parmak aralarını kontrol etmelidir. Yeni bir yara oluşumu veya renk değişikliği fark etmeleri halinde vakit kaybetmeden tıbbi yardım için başvurmalıdır.
3. Uygun ayakkabı seçimi: Özellikle şekil bozukluğu olan ve yük dağılımı bozulmuş ayaklarda ayağın şekline uygun olarak üretilmiş ayakkabılar tercih edilmelidir. Ayakkabılar giyilmeden önce içerisinde yaralayıcı taş, düğme gibi yabancı cisimler olmadığı kontrol edilmelidir.
4. Düzenli ayak bakımı: Ayak bakımı düzenli olarak yapılmalıdır.

Her hastanın muayene sonucunda doktorunun belirleyeceği özel ihtiyaçları olabileceği unutulmamalıdır. Hastaya özel durumlar için mutlaka muayene eden doktorunun talimatları dikkate alınmalıdır.

Yara Tedavisinin Temel İlkeleri

Amerikan Diyabet Derneğinin önerdiği beş temel ilke tedavinin temelini oluşturur.^[9]

1. Basınçtan korunma (offloading): Yara üzerinde basınç olması veya yaraya sürekli baskı uygulanması iyileşmeyi geciktirir. Özellikle ayak tabanındaki yaralarda üzerine basmaktan kaçınılmalı ve yük dağıtıcı özel ayakkabılar kullanılmalıdır.
2. Ölü dokuların temizlenmesi: Gerektiğinde cerrahi yöntemlerle canlı olmayan dokular yaradan uzaklaştırılmalı ve yara iyileşmesi için uygun zemin sağlanmalıdır.
3. Kan akışının sağlanması: Diyabetik hastalarda bacak damarlarında daralma veya tıkanma sık görülür. Bu durum kan akışını azaltıp yaraların iyileşmesini geciktirir. Gerektiğinde damar tıkanıklığını giderici tıbbi yöntemler uygulanmalıdır.
4. Enfeksiyon kontrolü: Yumuşak doku ve kemik enfeksiyonları hem iyileşmeyi yavaşlatır hem de doku yıkımını artırır. Uygun antibiyotik tedavisi ve gerekiyorsa cerrahi müdahale ile enfeksiyon kontrol altına alınmalıdır.
5. Düzenli ve uygun pansuman: Yara nemli ve koruyucu bir iyileşme ortamında tutulmalıdır. Bu amaçla yaranın ihtiyacına uygun pansumanlar, doktorunuzun belirttiği şekilde ve sıklıkta yapılmalıdır.

Zaman içinde, bu standart tedavilere ek olarak çeşitli destekleyici yöntemler de yara tedavi süreçlerine dahil edilmeye başlanmıştır. Hiperbarik oksijen tedavisi, negatif basınçlı kapama sistemleri, kök hücre ve biyomühendislik ile oluşturulmuş doku uygulamaları bu tedaviler arasında yer almaktadır.

Mersin Şehir Eğitim ve Araştırma Hastanesi

Multidisipliner Yaklaşımın Önemi

Diyabetik ayak tedavisi bir ekip işidir. Bu süreçte dahiliye/endokrinoloji, enfeksiyon hastalıkları, girişimsel radyoloji, genel cerrahi, plastik cerrahi, ortopedi ve kalp-damar cerrahisi gibi branşlar birlikte çalışır. Ülkemizde de birçok hastanede “kronik yara” ya da “diyabetik ayak” poliklinikleri bulunur, bu birimlerde farklı branşlardan uzmanlar birlikte çalışarak hastalara destek olur. Ayrıca diyabet hemşireleri, yara bakım hemşireleri, diyetisyenler ve ayak sağlığı uzmanları da tedavi ve bakım sürecine önemli katkı sağlar.

Sonuç

Diyabetik ayak sadece tedavi edilmesi gereken bir sorun değil, doğru önlemlerle tamamen önlenebilecek bir komplikasyondur. Kan şekeri kontrolü, uygun ayakkabı seçimi ve düzenli ayak bakımı gibi küçük alışkanlıklar, büyük kayıpların önüne geçebilir. Erken fark etmek önemli, ama hiç gelişmemesini sağlamak çok daha değerlidir. Bilgi, farkındalık ve özenli bakım bir araya geldiğinde, diyabetik ayağa bağlı uzuv kaybı kaçınılmaz bir sonuç olmaktan çıkar. Sağlıklı adımlar için durumunuzu önemseyin ve bilinçlenin.