Bir Dinozorda İlk Kez Solunum Sistemi Hastalığı Tespit Edildi!

145 milyon yıl önce bir sauropod, muhtemelen epey sefil bir durumdaydı: Burnundan bol miktarda mukus salgısı akıyordu. Bu Jura devinin vücut sıcaklığı artmıştı; yani ateşi çıkmıştı! Büyük ihtimalle de uzun ve kaslı boynunu titreten öksürükler ile boğuşuyordu. Hastalığı o kadar ilerledi ki ölümüne bile neden olmuş olabilir! Öyle ki milyonlarca yıl sonra keşfedilen fosillerinde bile hastalığının izlerine rastlamak mümkündü!

Söz konusu sauropodun lakabı Dolly olarak kayıtlara geçti. Cary Woodruff, 2018 yılında Montana'daki Doğa Tarihi Müzesi’nde bu Diplodocus-benzeri otçulu incelerken boyun omurlarında bir tuhaflık sezdi! Omurları adeta bir brokoli gibi "şişmiş" pürüzlere sahipti. Yani hücrelerin çoğalması ve farklılaşması (proliferasyon) mevcuttu. Woodruff, şöyle diyor:

Birçok sauropod omuru (vertebra) inceledim, ancak hiç böyle bir şey ile karşılaşmamıştım.

Daha sonra çektiği fotoğrafları sosyal medyada paylaşan Woodruff'a çeşitli uzmanlardan yanıt geldi. Örnekleri, günümüzdeki kuş ve sürüngenlerdeki akciğer hastalığına benzeten uzmanlar oldu. Ardından Woodruff ile birlikte fosilleri çalışmak için bir grup oluşturdular ve çalışmalarını Nature’da yayımladılar.^[1]

Montana’da çalışan paleopatolog Ewan Wolff‘a göre “Her türlü hastalık, evrimsel tarihin başlangıcından beri hayvanlar ile birlikte." Örneğin daha önceden, 120 milyon yıllık bir avian dinozor örneğinde fosilleşmiş akciğer yapısı tespit edilmişti.

Hastalığın Tanısı

Dinozordaki bir hastalığın tanısını koymak kolay değildir; hele ki hastanız 150 milyon yıl önce öldüyse… Çünkü akciğer hastalığına neden olabilecek etkenlerin sayısı çoktur: virüs, parazit, mantar, bakteri ve hatta kanser... Fakat araştırmacılar, olasılıkları azaltmak için fosilleri birtakım testlere tabi tuttular.

Direkt grafi, bilgisayarlı tomografi ve ince kesitli patolojik taramalar ile, öncelikle fosilin mikroyapılarına ışık tutuldu. Fakat akciğer hastalığını destekleyici en önemli ipucunu, bireyin kemiklerindeki değişiklikleri diğer hayvanlar ile karşılaştırmak verdi!

Nature

Kuşlar, yaşayan dinozorlardır ve "avian dinozorlar" olarak bilinirler. Timsahlar ise, dinozorların kuşlardan sonraki en yakın akrabalarıdır: Dinozorların torunu olan kuşlar bir kenara bırakılırsa ve sadece kuzenlere odaklanılırsa, günümüzde hâlen yaşayan türler arasında timsahlar, dinozorların en yakın kuzenleridir. Dolayısıyla kuşlar ve timsahlarda sık görülen hastalıkların benzerleri, non-avian dinozorlarla da ilişkili olduğunu varsaymak makul olacaktır. Ayrıca Dolly gibi sauropod türlerinde de günümüz kuşlar gibi kompleks hava keseleri barındıran sistemler evrimleşmiştir.

İncelemelerin sonunda Woodruff, Wolff ve ekibi, Dolly'nin bir çeşit pnömoni benzeri hastalık olan "hava kesesi inflamasyonu" (Lat: "airsacculitis") olduğu kanısına vardı! Yani spesifik bir etkenden ziyade, hava keselerinin biyotik (bakteriyel, fungal, viral) veya abiyotik (immünolojik) nedenlerden inflamasyona maruz kaldığı anlaşıldı. Örneğin günümüzde tavuklar, sağlıksız koşullarda yaşadıklarında E. coli bakterisi nedeniyle hava keseleri enfekte olabilmektedir.

Airsacculit kökenli osteomyelitin kaynağını ararken araştırmacılar, birtakım etkenleri gözden geçirmek zorundaydı. Akıllarında tüberküloz (Mycobacterium tuberculosis) benzeri bir etken vardı. Zira insanlarda Pott hastalığı olarak bilinen bir hastalık, omurganın tüberküloz osteomyeliti benzeri bir patolojiye neden olabilmektedir. Ayrıca insanlarda Brucella türleri, osteomyelit veya spondilit etkeni olabilmektedir.

Araştırmacılar kesin olarak etkeni belirleyemeseler de eledikleri nedenlerden bazıları şunlardı:

• Klamidyoz ve Aspergilloz (Kemikte proliferatif etki yapmaz).^[1]
• Hava kesesi karsinomu ve pulmoner neoplazi (Çoğu litik, proliferatif değil).^[1]

Zor Bir Hastalık

Günümüz kuşlarındaki gözlemlere dayanarak araştırmacılar, Dolly’nin öksürük, solunum sıkıntısı, letarji (halsizlik), ateş ve diyare (ishal) semptomlarından yakınıyor olabileceğini düşünüyor. Zira bu hastalığa yakalanan kuşlarda, günümüzde bu tür semptomlar görülüyor.

Ve ne yazık ki Dolly’nin sonunu getiren de hastalığı olabilir… Çünkü diplodocidler, sürüler halinde yaşayan sosyal dinozorlardır. Aralarından biri hasta olursa halsiz düşebilirler ve büyük cüsseleri nedeniyle geride kalarak sürüden ayrılmak zorunda kalabilirler. Böylece yırtıcılara kolaylıkla yem olabilirler. Woodruff, sözlerini şöyle bitiriyor:

Daha önce hiçbir fosil ile bu kadar empati kurmamıştım.