Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü Nedir?

Astronomi; gök cisimlerinin oluşumlarını, gelişimlerini ve dinamiklerini inceleyen bilim dalıdır. Kabaca gökyüzüne baktığınızda gördüğünüz her şeyin işleyişini araştırır. Türkiye'de astronomi, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü adı altında ya da benzer isimlerde 7 farklı üniversitede yer almaktadır. Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü mezunu birisi astronom ünvanına sahip olur.

Türkiye'de Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü

Türkiye'de 7 tane üniversitede Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü bulunmaktadır:

• Ankara Üniversitesi: Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü
• Akdeniz Üniversitesi: Uzay Bilimleri ve Teknolojileri Bölümü
• Atatürk Üniversitesi: Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü
• Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi: Uzay Bilimleri ve Teknolojileri Bölümü
• Ege Üniversitesi: Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü
• Erciyes Üniversitesi: Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü
• İstanbul Üniversitesi: Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü

Bunlardan bazıları önceden Astronomi ve Astrofizik adı altındaydı fakat sonradan değiştirildi.

Tercih yapacak olanlara olan önerimiz; bölümleri detaylıca incelemeleri, gidip görüp konuşup fikir almaları olacaktır. Bilimsel çalışmaların durumunu anlamanız için bölümdeki hocaların adlarını Scholar veya Ads veritabanlarında aratarak hangi alanlarda ne kadar çalışma yaptıklarını görebilirsiniz. Yıllara göre listeleyerek son yıllarda hangi çalışmaların yapıldığını, yılda kaç çalışma çıktığını inceleyip kıyaslama yapabilirsiniz. Bu noktada tüm dünyada kullanılan en belirgin gösterge h-indeksi ve alıntılanma sayısıdır. Bu sayılar ne kadar yüksekse o kişinin literatüre o kadar fazla katkı yaptığını gösterir.

Fakat bunların tek başına bir gösterge olmadığını da vurgulamak isterim. Şu anda yapabileceğimiz en iyi ölçüm yöntemi bu olduğu için bunu kullanıyoruz. Lakin şunu da anlamak gerek ki h-indeksi 90 olan birisinin h-indeksi 5 olan birisinden akademik olarak daha verimsiz olması pek söz konusu değil. Bunun yanında bazı hocalar bürokratik görevlerde veya eğitim alanlarında kendilerini gösterdikleri için bu değerleri düşük görebilirsiniz. Fakat bölüm çapında bir kıyaslama, orada yapılan bilimsel çalışmaların düzeyi hakkında evrensel ölçütte iyi bir fikir verecektir.

Bölümde Okutulan Dersler

Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü aslında fizik ve matematikten oluşur. Sıklıkla bu iki bölümün ortak derslerini alırsınız ya da o bölümdeki hocalar sizin bölüme ders vermeye gelir. Astronomi yalnızca fiziğin özel bir alanıdır, yine fiziği ve matematiği kullanır.

Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü'nde teleskopla gökyüzüne bakmaktan çok daha fazlasını öğrenirsiniz. Gökyüzüne teleskopla bakmak, esasen amatör astronomidir. Profesyonel astronomide matematik ve fizik kullanılır. Gözlemsel bir çalışma yapıp teleskopla görüntüler elde etseniz bile bunların analizi bir noktada fizik ve matematik içerecektir.

Astronomi dersleri (seçmeli veya zorunlu) genel olarak şu şekildedir:

• Astrobiyoloji
• Astronomiye Giriş
• Astrofiziğe Giriş
• Çift Yıldızlar
• Değişen Yıldızlar
• Işıkölçüme Giriş
• Galaksiler ve Kozmoloji
• Gök Mekaniği
• Görsel Olmayan Astronomi
• Güneş Fiziği
• Güneş Sistemi
• Küresel Astronomi
• Pratik Astronomi
• Tayfbilime Giriş
• Yıldız Atmosferleri
• Yıldız İç Yapısı ve Evrimi
• Yıldızlararası Madde
• Yörünge Mekaniği
• Ekstragalaktik Astronomi

Fizik dersleri (seçmeli veya zorunlu) genel olarak şu şekildedir:

• Genel Fizik
• Elektromanyetik Teori
• Klasik Mekanik
• Kuantum Mekaniği
• Modern Fizik
• Nükleer Fizik
• Termodinamik

Matematik dersleri (seçmeli veya zorunlu) genel olarak şu şekildedir:

• Kalkülüs
• Diferansiyel Denklemler
• Diferansiyel Geometri
• Lineer Cebir
• Nümerik Analiz
• Uygulamalı Matematik

Bunlardan bazıları bir dönemlik ders olup gibi bazıları dört dönemlik derstir, bu nedenle listelerin uzunluğuna veya kısalığına aldanmayın. Örneğin Galaksiler ve Kozmoloji bir dönemlik bir ders fakat Kalkülüs dört dönemlik bir ders olarak Mat I, Mat II, Mat III ve Mat IV diye ya da Mat I, Mat II, İleri Mat I, İleri Mat II diye verilebiliyor. Bu isimler bölümden bölüme değişse de anlatılan içerik aynıdır ve Kalkülüs konularını (limit, türev, integral) kapsar.

Gözlemevleri ve Gözlem Yapmak

Birçok kişi astronomi deyince hayalinde teleskopla gökyüzünün izlendiği bir sahneyi düşünüyor fakat astronomiyi bu şekilde düşünmek pek de doğru değildir. Aslında fizik ve biyoloji gibi alanlar gözleme ne kadar dayalıysa astronomi de o kadar gözleme dayalıdır desek, pek de yanlış söylemiş olmayız. Öyle ki astronomide de teorik çalışabilir, hiç gözlemle uğraşmayabilirsiniz.

Lakin Türkiye'de Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümlerinde sıklıkla gözlemsel çalışmalar yapılıyor. Bu daha ziyade geçmişten gelen bir geleneğin sürdürmesinden kaynaklı. Vakti zamanında gözlemsel imkanların olmasıyla özellikle değişen yıldızlar, çift yıldızlar alanlarında uzmanlaşılmış. Bu alanlar artık nispeten eskide kalmış alanlar. Çalışmalar büyük bilimsel etkilere pek neden olmuyor.

Türkiye'deki ve Dünyadaki Teleskoplar

Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü için Türkiye'de önemli gözlemsel çalışmalar yürütülmesine ön ayak olacak yeterli büyüklükte teleskoplar yok. Ege Üniversitesi Gözlemevindeki teleskoplara sahip olan astrofotoğrafçılar var ne yazık ki. Çünkü üniversiteler, bu alanlara yatırım yapmak istemiyor ya da politik nedenlerden ötürü yatırım yapmayı geciktiriyorlar.

Türkiye'de şu anda aktif halde bulunan en büyük teleskobun çapı 1.5 metre ile TÜBİTAK Gözlemevindeki RTT150 (Russian Turkish Telescope 150) teleskobuna ait. Bu teleskop da Ruslarla iş birliğinde yarı zamanlı olarak kullanılıyor, yani tamamı bize ait değil. Yakın zamanda Erzurum'da Atatürk Üniversitesi, Kalkınma Bakanlığının desteğiyle 4 metrelik teleskobu bitirmeyi hedefliyor. Bu oldukça önemli bir fırsat çünkü 3000 metre rakımın üzerinde olması aynı zamanda kızılöte gözlem imkanı da sağlayacak.

Bir kıyaslama olması açısından, şu anda dünyada aktif bir şekilde iş gören "optik" teleskoplarda en büyükleri 10 metre çaplara sahip. 4 metre düzeylerine kadar 25 civarı teleskop görünüyor. Şu sırada yapımı süren 39.3 metre çapa sahip E-ELT teleskobu gibi dev teleskoplar söz konusu. Yani evet, DAG bizim için kesinlikle bir dönüm noktası olacaktır. Fakat dünyaya yetişmemiz için bundan çok daha fazla yatırıma ve çalışmaya ihtiyaç var.

Neden Büyük Teleskoplara İhtiyaç Var?

Bu neden önemli? Çünkü özellikle gözlemsel çalışıyorsanız ve büyük bir şeylerin peşindeyseniz böyle bir teleskoba ihtiyacınız olur. Çünkü büyük keşifler genelde, şu ana kadar göz önünde olmayan, yeni imkanlarla erişilebilir hale gelmiş gözlemlerden çıkar.

Örneğin Hubble'ın evrenin genişlemesine dair keşfini 1929 yılında gerçekleştirdiğinde Mount Wilson Gözlemevini kullanıyordu ve oradaki teleskopun çapı 2.5 metreydi. Elbette bunların yanında diğer teknolojik gelişmeler büyük bir fark yaratıyor, bunu göz ardı etmemek gerek. Lakin çıkarılacak ders oldukça açık. Çünkü 1998 yılında Riess ve çalışma arkadaşları, Hubble'ın da bir tık ötesine giderek, Hubble sabitinin sabit olmadığını, zamanla değiştiğini, yani karanlık enerjinin varlığına dair delilleri buldular. Bu keşif için 10 metrelik KECK, 6.5 metrelik MMT ve 3.6 metrelik ESO teleskobu kullanıldı.

İş İmkanları

Önceden Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü mezunları fizik veya matematik öğretmeni olabiliyorlardı. Lakin formasyon hakkı şu anda bu bölüme tanınmıyor. Dolayısıyla Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümünden mezun olup astronom olsanız dahi, öğretmen olamıyorsunuz.

Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü mezunları tanım olarak gözlemevlerinde ve gezegenevlerinde çalışabilir. Fakat temel bilimlerde amaç daima bilim yapmaktır. Dolayısıyla akademik kadro birinci hedeftir.

Mezunlar için bir diğer alternatif de bilim merkezlerinde çalışmaktır. Astronomiye istekliyseniz Türkiye'de o an için bir imkan bulamasanız bile, yurt dışı imkanları bu konuda size yardımcı olabiliyor. Yani akademik kariyerinize devam etme imkanınız hep var.

Yurt Dışında Astronomi

Yurt dışında ise durum genel olarak daha farklı. Avrupa ülkelerinin bazılarında burs sistemi var. Çünkü üniversiteler ücretli olduklarından eğer bedavaya okuyacaksanız, bir şeyleri ispatlayıp o parayı kazanmanız gerekiyor.

ABD'de biraz daha fazla avantaj var. Burada doktora programları genellikle yüksek lisansla bütünleşik. Yine üniversiteler ücretli. Fakat doktora için araştırma görevlisi (İng: "research assistant") ya da öğretim görevlisi ("teaching assistant") pozisyonları var. Her hocanın belirli bir kotası oluyor ve üniversite bu imkanı sağlıyor. Kabul almanız durumunda okul ücretiniz ödeniyor, üstüne size yaşamanızı sürdürmeniz için para veriliyor. Bunun karşılığında RA ya da TA görevlerinizi yerine getiriyorsunuz.

ABD'de birçok üniversite olduğundan ve çoğunda geçerli sistem bu olduğundan orada imkanların biraz daha kolay olduğu söylenebilir. Ama dediğimiz gibi bu üniversiteden üniversiteye değişen bir durum.

Eğitim İmkanları

Eğitim, her bölüme göre değişebileceği için net bir şey söylemek oldukça zor. Lakin şunu söylemek gerek ki bölümdeki eğitim kalitesini, çoğunlukla öğrencilerin kalitesi belirliyor. Bölümün puanı çok düşük olduğu için ciddi amaçlarla orada olmayan birçok öğrenci, demokratik bir ortamda çoğunluğu sağladığından, derslerin işleyişine de müdahale edebiliyor. Bu da kaliteyi önemli oranda düşürüyor.

Gelen öğrenciler düşük puanla geldiklerinden (yeterince matematik ve fizik bilmediklerinden) anlatılanları anlamakta güçlük çekiyor. Dolayısıyla hocalar derslerin kapsamını daraltmak, daha basit şeyler anlatmak durumunda kalıyor (aksi takdirde dersi pek kimse geçemiyor).