Amfetaminler ve Etkileri: Bir Gecede "Süper Zekâ" Olmak Mümkün mü?

Amfetaminler, beyinde merkezî sinir sistemini uyararak norepinefrin, dopamin ve serotoninin de içinde bulunduğu "nörotransmiter (nöroiletici)" adı verilen hormonların salınımını arttıran kimyasal bileşiklerdir. Bu hormonların sinapslarda (nöronların bağlantı noktaları) bulunan konsantrasyonlarının artmasıyla nöronlar tetiklenir ve daha fazla uyarılırlar. Amfetamin ve türevi olan bu bileşikler kullanılarak üretilen ilaçlar (Adderall) Narkolepsi (bir uyku bozukluğu) ve Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Sendromu tedavilerinde kullanılmaktadır. Adderall yalnızca hastalar tarafından değil, bilişsel performansı arttırdığı için yurt dışında yaygınlaşmaya ve özellikle öğrenciler arasında kullanılmaya başlamıştır. Peki, bu ilaçlar bizi gerçekten bir gecede "süper zekâ" yapmaya yetiyor mu?

Adderall, terapötik dozlarda (etkili doz) kullanıldığında kişilerde uyanıklık sağlayan ve dikkati arttıran bir amfetamin türevidir. İlacın alınmasıyla birlikte merkezi sinir sistemimizde iletişimi sağlayan ve her birinin farklı görevi olan nörotransmiterlerin salınımı artmaya başlar. Bunların başlıcaları dopamin, serotonin ve norepinefrindir.

Dopamin, ödül ve zevk sistemimizi uyarır ve bilişsel aktiviteyi arttırır. Serotonin, beynimizde uyardığı bölgeye göre birçok etki gösterir. Uyku durumumuzu, duygularımızı, açlığımızı, cinsel isteğimizi etkiler. Norepinefrinin görevi ise, otonom sinir sistemini kontrol etmektir; yani kalp hızımızı, solunum hızımızı ve kan basıncımızı etkileyerek bir tür "savaş ya da kaç" tepkisi oluşturur.

Amfetaminler bu nörotransmiterlerin konsantrasyonunu arttırarak dikkat dağınıklığını önler, uyanıklık süremizi uzatır ve çalışma saatlerimizin artmasını sağlar. Kas gücünü ve atletik performansı da arttıran bu ilaç yorgunluk hissetmemizi de geciktirir.

Kötü haber şu ki, bu bileşikler bizim bilişsel gelişimimiz ve öğrenme düzeyimizde bir artış sağlamaz. Yalnızca, ilacın etkisindeyken alarm durumunda ve sürekli uyanık olan beynimiz sayesinde normalde ulaşamayacağımız sürelerde çalışma ve odaklanma vaat eder.

Riske Değer mi?

Peki, uyuşturucu olarak kullanılan metamfetaminle kimyasal olarak bu kadar benzeyen bir ilacın yan etkileri göze alınabilir mi?

Bu ilaçların çok ciddi ve hayati yan etkileri bulunmaktadır:

• hipertansiyon,
• taşikardi (kalp atımının hızlanması),
• uyku bozuklukları,
• panik atak,
• erektil disfonksiyon (ereksiyon sağlanmasında güçlük),
• depresyon,
• halüsinasyon,
• intihara meyillilikte artış.

İlaç içeriğindeki bağımlılık oranı yüksek kimyasallar fiziksel veya psikolojik bağımlılık yaratabilmektedir. Fiziksel bağımlılıkta, ilaç düzenli olarak kullanıldığında, beyinde amfetamin ve türevlerine karşı tolerans gelişir. Bunun sonucu olarak daha yüksek dozlara ihtiyaç duyulmaya başlanır. Psikolojik bağımlılıkta ise ilacın kullanımı bireyin önceliği olur. Bu bireyler Adderall olmadan işlerini gerçekleştiremezler ve kendi istekleriyle yüksek doz kullanmaya başlarlar.

ABD'de uyuşturucu kaçakçılığı ve kullanımı ile mücadele eden bir kurum olan "Uyuşturucuyla Mücadele Dairesi (Drug Enforcement Administration)", suistimal edilme oranı giderek artan Adderall ve türevi ilaçları eroin, kokain ve metamfetamin ile aynı listede bulundurmaktadır.