Böceklerin Envai Çeşitliliği!

Bu yazının içerik özgünlüğü henüz kategorize edilmemiştir. Eğer merak ediyorsanız ve/veya belirtilmesini istiyorsanız, gözden geçirmemiz ve içerik özgünlüğünü belirlememiz için [email protected] üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

Dünyada en çok tür barındıran böcekler eklembacaklılar şubesi içinde altı bacaklılar olarak da bilinen bir alt şubede yer alır. Böcekler neredeyse her çeşit karasal ortamda, tatlı sularda karşımıza çıkabilir ve kanatları vasıtasıyla atmosferi de işgal ederler. Tuzlu sulara gelirsek ise böcekler daha nadir bulunurlar, bu ortamların esas eklembacaklı grubu tahmin de edebileceğiniz gibi kabuklulardır yani yengeçler ve karideslerdir. 

416 milyon yıl öncesine kadar uzayan geçmişleriyle böceklerin çeşitliliğinde kanatların da ortaya çıkmasıyla bir patlama olmuştur. Çiçekli bitkilerin gelişimine paralel olarak böceklerde de artış olduğu fosiller üzerinden yapılan araştırmalar da belirlenmiştir. Birlikte evrimin en güzel örneklerinden olan böcek ve bitki çeşitliliği aynı anda kitlesel yok oluşları ve ani sıçrayışları da beraberinde getirmiştir. 

Böceklerin sınıflandırılmasında kanat varlığı, ağız yapıları ve başkalaşım tipleri büyük önem göstermektedir. Kanatlı böceklerin adaptasyon ve uyum mekanizmaları gereği daha çok takıma sahip olduğunu sizler de kişisel gözlemlerinizle kolaylıklar fark edebilirsiniz. Kanat yapıları taşımayanlar ilkel böcek türleri aynı zamanda bir başkalaşım geçirmeye de ihtiyaç duymazlar, çünkü başkalaşım bir böceğin hayat devrinde gençliğinden yetişkinliğe geçişişinde iki ana morfolojik ve fizyolojik yapıyı kazanmasıyla ilgilidir. Bunlar kanat ve üreme özellikleridir. 

Tam olmayan ya da yarı başkalaşım dediğimiz böceklerin gençlikleri nimf olarak adlandırılır ve genel olarak yetişkin hallerinin minyatürleri olarak karşımıza çıkar, bu nedenle de bir nimfi gördüğümüz zaman onun yetişkin haliyle aynı tür olduğunu bilmek çok da zor olmayacaktır. Çekirgeler ve tahta kuruları ilk akla örneklerdir ve yavru bir çekirgeyle onun yetişkin halindeki farklılıkların cüssenin iriliği ve kanatlarının etkin bir şekilde kullanabilmesi olduğunu bilirsiniz. Ama kelebeklere gelirsek durum değişir. Eski dönemlerde özellikle kelebek gibi takımların türlerinde larvasıyla yetişkin halinin farklı tür sanıldığı ve öyle kayıtlara geçtiği bilinmektedir. Tam başkalaşım gösteren takımların başlıcaları kelebekler ve güvelerin yer aldığı pulkanatlılar, karıncalar ve arıların yer aldığı zarkanatlılar, sinekler ve kınkanatlılardır. En çok böcekler arasında da tür barındıran takım kınkanatlılardır. Karafatmalar gibi insanların pek sevmediği türleri barındırdığı gibi uğur böceklerin de yer aldığı oldukça geniş bir takımdır. Tam başkalaşımda hayat döngüsü yumurtadan çıkan larva, larvanın kendisinin bir pupa içerisine kapatması ve pupanın açılmasıyla beraber kanatlı yetişkin formuna dönüşmesi şeklinde ilerler.

Şimdi böcek çeşitliliğine biraz sayılarla bakalım. Evlerde özellikle banyo köşelerinde sıklıkla karşımıza çıkan bir böcek takımı vardır, gribalıkçıllar olarak bilinir ve bu kanatsız küçük takım 450 tür ile oldukça mütevazi bir sayı içerir. 

Kanatlı böceklere geldiğimizde ise sayılara binlere kadar çıkmaktadır. Ünlü genetikçi ve evrim biyolojisi üzerine araştırmalar yapan J. B. S. Haldane “Kınkanatlılar için ölçüsüz bir müsamaha” sözlerini kanıtlarcasına bu devasa çeşitlilik barındıran kınkanatlılar takımında 350.000 tür yer almaktadır. 

Daha çok parazit ve leş yiyici uçuşan türleri barındıran sineklere baktığımızda yaklaşık 150.000 tür karşımıza çıkar, sivri sineklerin bile çoğu zaman tek başına rahatsız etmeye yettiği bir takım için oldukça fazla tür çeşitliliği görülmektedir takım içerisinde. Bu takım içerisinde özellikle vektör özelliğinde olan türlerin de yer aldığı es geçilmemelidir. En bilindik örnek sıtma hastalığı etmeni olan Anofel dediğimiz büyük sivri sineklerdir. 

Yaklaşık olarak eşit tür sayısı barındıran diğer iki takımımız da zarkanatlılar ve pulkanatlılardır. Özellikle aynı takım içerisinde yer alan karıncalar ve arılar sosyal böcekler olarak da bilinirler. Karınca kolonileri ve arı kovanları doğada sıklıkla karşımıza çıkan böcek yapılarıdır. Kelebekler ise daha çok çiçek nektarları üzerinden beslenirler ve bu durumu fırsata çevirmesini bilen bitkiler de tozlaşma mekanizmalarını devreye sokarak birlikte evrimin bir başka örneğini gözler önüne sererler. 

Yarı başkalaşım geçiren türlerden en çok tür barındıran takımlardan ilki yarımkanatlılar yani bildiğimiz tahtakurularıdır. Yarımkanatlı denmesinin sebebi taşıdığı üç kanat çiftinden birisinin kısmen derimsi, diğer iki çiftinin ise zarsı olmasındandır. Takım içerisinde ise 85.000 tür yer almaktadır. 

Düzkanatlılar takımı ise çekirgeler ve cırcırböceklerini barındırırlar, 13.000 tür ile diğer takımların yanında oldukça az bir çeşitlilik göstermektedir. Tabi bu takımlar haricinde daha bir sürü irili ufaklı takımlar da bulunmaktadır, ama onların sayısı bini geçmemektedir. Çekirgelerin en bilinen özelliği ses çıkartabilmeleridir, ama bunu bir ses çıkartma organı aracılığıyla yapmazlar, arka ayaklarını sürtme şeklinde ses çıkartarak kur yaparlar. Bazı erkek çekirgeler ise kur yapmak için ses çıkartmadan beklemeyi tercih ederler, türünün diğer erkekleri çıkarttıkları seslerle dişileri çağırdıkları anda ses çıkartan erkekten önce davranıp dişi ile çiftleşmeyi başarılar. Bu kurnaz çekirgelere böcek davranışlarıyla ilgilenenler uydu adını vermişlerdir. 

Böcekler, insanoğluyla savaş halindedir. Bizim doğadaki en büyük rakibimiz onlardır. Tarım arazilerinde insanların emeklerinin karşılığının %25’lere kadar inmesinin en büyük suçlusu böceklerdir, ekonomiye hem bu yüzden zarar vermektedirler. Bunun yanında hem gıda eldesi için başka yollara başvurulmasına (hayvancılık başta olmak üzere günümüzdeki gıda teknolojilerine kadar) hem de tarım zararlılarını uzaklaştırmak için pestisit adı verilen tehlikeli zehirlerin üretilmesi için milyon dolarlık ekstradan masraf çıkmasına neden olmaktadırlar. Gıda endüstrisi ve pestisit kullanımının çevreye verdiği ağır zararları da unutmamak gerekir. Cornell Üniversitesinden Thomas Eisner “Böcekler, Dünya'yı miras olarak almayacaktır. Onlar şu anda ona sahiptir. Onun için biz, kiracı olarak onlarlar barış için de yaşamalıyız” demiştir. 

 

Not: Yazıda yer alan tüm terimleri Türkçe olarak kullanmaya özen gösterildiği için merak edenler için yazı içerisinde geçen özellikle böcek takımlarının ve ilgili terimlerin Latince isimleri bir arada aşağıda verilmiştir:

Ametabol: Başkalaşım geçirmeyen böcekler

Apterygota: Kanatsız böcekler

Arthropoda: Eklembacaklı

Coleoptera: Kınkanatlılar

Crustacea: Kabuklular, yengeçler ve karidesler

Diptera: Çiftkanatlılar, Sinekler 

Hemimetabola: Yarı başkalaşım geçiren böcekler

Hemiptera: Yarımkanatlılar, gerçek tahtakuruları 

Hexapoda: Altıbacaklı

Holometabola: Tambaşkalaşım geçiren böcekler

Hymenoptera: Zarkanatlılar, karıncalar ve arılar 

Insecta: Böcek

Lepidoptera: Pulkanatlılar, kelebekler ve güveler 

Orthoptera: Düzkanatlılar, çekirgeler ve cırcır böcekleri 

Pterygota: Kanatlı böcekler

Thysanura: Kılkuyruklular, gribalıkçıllar (gümüşçünler) 

 

Kaynaklar ve İleri Okuma:

  1. Demirsoy, A., Yaşamın Temel Kuralları, Cilt: 2, Kısım, 2, Omurgasızlar/Böcekler, Entomoloji, Dokuzuncu Baskı, Ankara, 2006 
  2. Gullan, P, Cranston, P., The Insects - An Outline of Entomology, 4th ed
  3. Neil A. Campbell & ark., Campbell Biology 9. Baskı, 2011

Tripofobi: Delikli ve Gözenekli Yapılara Duyulan Korku ve Tiksinti

Yeni Ufuklar ile 5 Milyar Kilometre Kat Etmek...

Yazar

Katkı Sağlayanlar

Çağrı Mert Bakırcı

Çağrı Mert Bakırcı

Editör

Evrim Ağacı'nın kurucusu ve idari sorumlusudur. Popüler bilim yazarı ve anlatıcısıdır. Doktorasını Texas Tech Üniversitesi'nden almıştır. Araştırma konuları evrimsel robotik, yapay zeka ve teorik/matematiksel evrimdir.

Konuyla Alakalı İçerikler

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim