İnsanlarda temizlik ne zaman başladı, nasıl evrimleşti? (Gülşah Güler)

Yazdır İnsanlarda temizlik ne zaman başladı, nasıl evrimleşti? (Gülşah Güler)

Sayfamız okurlarından Sayın Enes Denizhan Ekici bize şöyle bir soru yöneltti:

 

antropolojik bir soru olacak ama.. İnsanlar ilk ne zaman temizlenmeye başladılar? Yani, duş almak gibi.

 

Sayfamız okurlarından bir diğer olan Sayın Gülşah Güler ise, bizden önce ve hızlı davranarak, son derece kapsamlı ve güzel bir açıklama getirmiş. Evrim Ağacı olarak kendisine katıldığımızı belirterek doğrudan bunu paylaşmak istiyoruz:

 

Merhabalar, sorunuzu Evrim Ağacı Ekibi muhakkak ki doyurucu bir şekilde cevaplayacaktır, lakin bir antropolog olarak ben de ufak bir cevap vermek isterim size Enes Denizhan Ekici Beyefendi.

 

Yıkanma kültürünü insanla sadece kültürel bağlamda(bu bağlamı bir sonraki paragrafta biraz açacağım) ilişkilendirilebilir. Bunun dışında temizlenme anlamında olaya eğilirsek; bu davranışın sadece insanla ilişkilendirilemeyeceğini belirtmeden geçemeyeceğim. Primat takımı da dâhil birçok takımda ve âlemde yıkanma, temizlenme davranışıyla karşılaşılmaktadır. Ayrıca temizlenme davranışını sadece yıkanmak olgusuyla da bağdaştırmamız gerekmektedir. Örneğin Aye-Aye maymunları temizlenmeyi tuvalet tırnağı diye bilinen bir parmağıyla gerçekleştirirken, Kedigiller bu davranışı dilleriyle tüylerini yalayarak, Hortumlular ise hortumlarına doldurdukları suları vücutlarına püskürterek gerçekleştirirler.

 

İnsanın bu davranışını irdelersek, şuna değinmek isterim ki, Antik dönem de yıkanmak, her zaman temizlik amaçlı gerçekleştirilen bir olay değildir. Yıkanmaya bir kültür olduğu bakışıyla yaklaşmamız gereklidir diye düşünüyorum. Çünkü yıkanmak kimi toplumlarda dinsel bir ritüel iken kimi toplumlarda kültürel bazda ele alınan bir ritüeldir. Bazı toplum ve ya topluluklar bu ritüele dinsel-büyüsel anlamlar atfederken, bazıları buna “medeniyet” anlamı yüklemiştir. Ancak bilgilerim dahilinde şunu diyebilirim ki bu "yıkanma" olgusu genellikle ister kötü ruhlardan kurtulmak anlamında olsun ister temizlenme anlamında olsun bir "arınma" anlamı taşır. Demem o ki insanlar, yaşam tarihi boyunca yıkanmayı hem dinsel, hem manevi olarak bir ritüel olarak kullanmışlardır. Bu ritüel insanların fiziksel olarak temizlemelerine yardımcı olmuştur. Yani temizlenme olgusu bu ritüelin yanında taşıdığı bir artıdır.

 

Bu ritüellere biraz örnek vermek gerekirse; Hindular tapınaklarını su kenarına yapmışlar ve suyu her zaman kutsal görüp, günahlarından arınmak için yıkanmışlardı. Hintliler suyun koruyucu özelliğine inanmışlar suyun ruhlarını ve bedenlerini kötülüklerden, pisliklerden arındıklarını törenlerle günümüze kadar süre gelen gelenekler haline getirmişlerdir. Hititler Anadolu’da buna benzer törenleri uygulamışlardı, aynı tarz gelenekleri Mısır tarihinde de Antik Yunan ve Roma tarihinde de görmekteyiz.

 

Antik dönemde hamam ve yıkanma kültürünü daha yakından öğrenmek için Homer Kitabevinin yayınladığı Fikret Yegül’ün “Antik Çağ’da Hamamlar ve Yıkanma” kitabını size tavsiye edebilirim.

 

Eğer ki hamam mimarisi ile yıkanma kültürünü bağdaştırırsak bu tarih ilk hamam olduğu bilinen MÖ. 2500 yıllarına dek gider.

 

Ancak yukarıda saydığım sebeplerle İnsanlar ilk şu tarihte temizlik amaçlı yıkanmaya başlamışlardır gibi kesin bir cümle kuramayız diye düşünüyorum ben.

 

Umarım anlatmaya çalıştıklarımın biraz yardımı dokunur.

 

Saygılarımla…

 

Cevaplayan: Gülşah Güler (Evrim Ağacı okuru)

6 Yorum