Bilimsel Tartışma - 12: False Dilemma / Hatalı İkilem ve Middle Ground / Orta Yol

Yazdır Bilimsel Tartışma - 12: False Dilemma / Hatalı İkilem ve Middle Ground / Orta Yol

Merhaba arkadaşlar,

 

Bu yazımızda yine çok önemli ve temel mantık hatalarından bahsedeceğiz. Hemen konuya girecek olursak:

 

1) False Dilemma / Hatalı İkilem

 

Hatalı İkilem mantık hatasının formu çok açıktır:

 

  1. Ya X İddiası ya da Y İddiası doğrudur.
  2. Y İddiası yanlıştır.
  3. Dolayısıyla X İddiası doğrudur.

İlk başta mantık hatası gözden kaçabilir, bu yüzden de tehlikeli bir hatadır. Ancak unutmamak gerekir ki, bir opsiyon daha vardır: Hem X İddiası, hem de Y İddiası yanlış olabilir. 

 

İşte bu mantık hatasnın en tehlikeli olduğu zaman, ortada aslında üzerinde durulabilecek daha çok seçenek varken, taraflardan birinini seçenekleri ikiye indirerek sizi birini seçmeye zorlamasıdır. Ancak taraf, seçenekleri kendisinin istediği gibi azalttığı için siz hangisini seçerseniz seçin, karşı taraf istediğine ulaşacaktır. İşte bu mantık hatasını bilirseniz, bu yanlışa düşürülmezsiniz. Gerçekten tartışmalarda can kurtarıcı bir mantık hatası olabilmektedir. 

 

Bu mantık hatasına konsept bir örnek verecek olursak:

 

  1. Ya 1+1=12 doğrudur ya da 1+1=15 doğrudur, ikisi birden doğru olamaz.
  2. 1+1=12 doğru değildir.
  3. O zaman 1+1=15 doğrudur.

Görüldüğü gibi 1+1 matematiksel ifadesi ile ilgili doğru olan bilgi yerine iki adet yanlış bilgi sunulmaktadır ve bunun üzerinden seçim yapmanız istenmektedir. Ancak ifadelerin ikisi de yanlıştır ve hangisini seçerseniz seçin hata yapmış olursunuz. Tabii ki gerçek hayattaki tartışmalarda bu kadar bariz olarak karşımıza çıkmaz, az sonra örnekleyeceğiz.

 

Kimi zamansa bir konu hakkında gerçekten iki opsiyon vardır, bu durumda bu mantık hatası doğrulanmış olur. Örnek verelim:

 

  1. Ali ya ölüdür ya da yaşıyordur.
  2. Ali ölü değildir.
  3. Dolayısıyla Ali yaşıyor.

Burada, hayat ile ilgili olarak gerçekten iki opsiyon olduğu için (bitkisel hayatı falan göz ardı edersek), bir mantık hatası yoktur.

 

Şimdi, mantık hatasının olduğu örneklere geçelim:

 

Eğitim Bakanı: "Okullara ayrılan bütçeyi bu sene kısmak durumundayız."

Röportör: "Ama neden?"

Eğitim Bakanı: "Çünkü ya bu kesintiyi yaparız ya da büyük bir borç altına gireriz ve borca girmek istemiyoruz."

 

Bakanların elinde bundan çok daha fazla opsiyon vardır; ancak seçenekleri ikiye düşürerek görüşünü haklı göstermeye çalışmaktadır.

 

Bir başka örnek, bu örnek Türkiye televizyonlarındaki Evrim-din tartışmalarında sıkça görülür:

 

Murat: "Ali de, ben de okullarda Evrim ile birlikte din eğitimi olmasını destekliyoruz."

Ali: "Ne?! Ben asla böyle bir şey söylemedim!"

Murat: "Ne yani şimdi bize ateist olduğunu mu söylüyorsun Ali?"

 

Burada bir insanın önündeki iki seçenek ateist olmak veya din eğitimini desteklemek değildir. Konuyla ilgili yüzlerce farklı pozisyon alınabilir. Ancak Murat, Ali karşısına iki seçenek sunarak onu zor durumda bırakmayı ve kendi görüşünü desteklemeyi hedeflemektedir. Açık bir mantık hatasıdır.

 

Kısaca, bu mantık hatasının kurbanı olmak istemiyorsanız, bir tartışma sırasında size sunulan seçeneklerin, gerçekten de elinizdeki tek seçenek olup olmadığından emin olun. Çünkü genellikle insanlar, karşı taraftakilerin seçeneklerini kısıtlayarak kendi istedikleri yöne manipüle etmeye çalışacaklardır.

 

2) Middle Ground / Orta Yol

 

Bu mantık hatası da, Hatalı İkilem ile benzer bir mantık hatasıdır. Burada ise gerçekten iki seçenek vardır; ancak bir üçüncüsü yaratılmaya çalışılır. Fakat eldeki iki seçeneğin özelliği, iki ekstrem zıt uçta bulunmalarıdır. Dolayısıyla birey, ikisini de seçmemek adına, orta yola gider ve orta yolun doğru olduğunu kabul eder. Ancak orta yol doğru olmak zorunda değildir. Genel formu şu şekildedir:

 

  1. A Duruşu ve B Duruşu iki ekstrem zıt noktadadır.
  2. C Duruşu, A Duruşu ile B Duruşu arasındadır.
  3. Dolayısıyla C Duruşu doğru duruştur.

 

Bu mantık hatasının fark edilmesi güç olabilir, çünkü pek çok zaman bu durum bir mantık hatası değil, doğru olan olabilir. Ancak mantık hatası olduğu durumlarda fark edilmezse, karşı tarafın yaptığı mantık hatası boş yere size mantıklı gelebilir ve tartışmadan malup çıkmanıza sebep olabilir. Unutmayın ki iki ekstrem duruşun ortasında yer alan duruş, her zaman mantıklı ve doğru olan olmak zorunda değildir. Öte yandan orta duruş, elbette ki her zaman olduğu gibi bilimsel yöntemlerle açıklanıp desteklenebilirse, mantıklı olabilir ve gerçekten bir mantık hatasına sebep olmadan tercih edilebilir.

 

Örneklere geçelim:

 

  • "Bazı insanlar Tanrı'nın var olduğunu, her şeye gücünün yettiğini, her şeyi bildiğini ve çok iyi olduğunu söylüyor. Bazıları ise Tanrı'nın kesinlikle var olmadığını söylüyor. Bu durumda, ortada bir konumda kalmak en iyisi. Dolayısıyla Tanrı'nın ancak çok güçlü, her şeyi bilen ve iyi bir şey olduğunda var olabileceğini savunuyorum. Bence en mantıklısı bu."

Görülebileceği gibi, bu elbette inanca dayalı bir duruş olabilir; ancak kesinlikle bilimsel bir mantıklılığı bulunmamaktadır, çünkü sırf iki uçtan birinde olmamak adına, orta yol "mantıklı" olarak gösterilmeye çalışılmaktadır. Ancak dediğimiz gibi bu bir inanç olduğu için zaten mantık aramak gerekmez. O sebeple mantık gerektiren, bilimsel bir konudan örnek verelim:

 

Aziz: "Evrim Kuramı hakkında ne düşünüyorsun?"

Leyla: "Bilemiyorum, bir çok bilim insanı olduğundan son derece emin ve pek çok veriyle bu söylediklerini destekliyorlar. Ancak öte yandan bir çok insan da Evrim fikrine karşıt bir tavır sergiliyor."

Aziz: "Peki senin düşüncen nedir?"

Leyla: "Hmm, galiba iki tarafta da olmak sakıncalı, ben ortada kalmayı yeğliyorum. Yani bence Evrim gerçek olabilir ancak bunu pek çok insan kabul etmeden asla tam olarak bilemeyiz."

 

Burada görülebileceği gibi, çok açık iki mantık hatası vardır. İlki Appeal To Popularity (Çoğunluğa Yalvarma) mantık hatasıdır ve Leyla, bilimsel bir veriyi kabul etmek için çoğunluğun kabulünü beklemektedir. Buna daha önceki yazılarımızda değinmiştik. İkincisi ise Middle Ground (Orta Yol) mantık hatasıdır. Leyla, iki uçta olmaktan da korktuğu için orta yolun doğrusu olduğunu ileri sürmektedir. Ancak bu bilimsel olarak hatalıdır, çünkü Evrim bilimsel bir gerçektir ve bir doğa yasasıdır. Yani Evrim, bir "görüş" değildir. Bu sebeple orta yolda yer almak kişisel bir tercih olabilir; ancak bilimsel olarak bir mantık hatasıdır.

 

Umarız açık ve net olabilmiştir.

 

Saygılarımızla.

ÇMB (Evrim Ağacı)

6 Yorum